Kıdem ve İhbar Tazminatı Rehberi: İstifa Eden İşçi Tazminat Alabilir mi?

İş hayatında hem çalışanların hem de işverenlerin en çok merak ettiği konuların başında "İstifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi?", "Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?" ve "İhbar tazminatı hangi durumlarda ödenir?" soruları gelmektedir. 4857 sayılı İş Kanunu ile yürürlükte bulunan 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesi uyarınca kıdem ve ihbar tazminatına ilişkin kurallar belirli şartlara bağlanmıştır.

İstifa Eden İşçi Kıdem Tazminatı Alabilir mi?

Genel hukuk kuralı gereği, çalışan kendi özgür iradesiyle ve herhangi bir hukuki gerekçe göstermeksizin işten ayrılırsa (istifa ederse) kıdem tazminatına hak kazanamaz. Ancak bu kuralın kanunda düzenlenmiş önemli istisnaları bulunmaktadır.

Çalışanın en az 1 yıl kıdeme sahip olması şartıyla aşağıdaki durumlarda iş sözleşmesini kendisi feshetmesi halinde de kıdem tazminatı alma hakkı doğabilir.

1. Haklı Nedenle İş Sözleşmesinin Feshi (4857 Sayılı İş Kanunu m.24)

İşverenin kanundan veya iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde çalışan haklı nedenle iş sözleşmesini feshederek kıdem tazminatını talep edebilir.

Haklı fesih sebeplerine örnek olarak şunlar gösterilebilir:

• Maaşın sürekli olarak geç ödenmesi veya hiç ödenmemesi,

• Fazla mesai, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretlerinin ödenmemesi,

• Prim, ikramiye veya diğer işçilik alacaklarının eksik ya da hiç ödenmemesi,

• SGK primlerinin gerçek ücret üzerinden değil, daha düşük ücret üzerinden bildirilmesi,

• İş yerinde mobbing (psikolojik taciz), hakaret, tehdit veya kötü muameleye maruz kalınması,

• İşçinin yazılı onayı olmadan çalışma koşullarında esaslı değişiklik yapılması,

• Yapılan işin çalışanın sağlığı veya yaşamı açısından ciddi tehlike oluşturması,

• Kanunda düzenlenen diğer haklı fesih nedenlerinin bulunması.

Bu hallerde çalışan, ihbar süresini beklemek zorunda değildir ve işverene ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü de doğmaz.

2. Kadın İşçinin Evlilik Nedeniyle İşten Ayrılması

Kadın çalışanlar, resmi nikâh tarihinden itibaren 1 yıl içerisinde evlilik nedeniyle iş sözleşmelerini feshetmeleri halinde kıdem tazminatına hak kazanırlar.

3. Zorunlu Askerlik Nedeniyle İşten Ayrılma

Erkek çalışanların zorunlu askerlik hizmeti nedeniyle iş sözleşmelerini sona erdirmeleri halinde kıdem tazminatı alma hakları bulunmaktadır.

4. Emeklilik veya Prim Gün Şartının Tamamlanması

Yaş şartı hariç olmak üzere kanunda öngörülen sigortalılık süresi ve prim gün sayısını tamamlayan çalışanlar, Sosyal Güvenlik Kurumu'ndan "Kıdem Tazminatı Alabilir" yazısını aldıktan sonra işten ayrılarak kıdem tazminatlarını talep edebilirler.

Haklı Sebep Olmadan İstifa Eden İşçi Ne Olur?

Çalışan haklı bir neden bulunmaksızın istifa ettiğinde kıdem tazminatı alamaz.

Bunun yanında, iş sözleşmesini sona erdirirken kanunda öngörülen ihbar sürelerine de uyması gerekir. Bildirim süresine uymadan işi bırakması halinde, işveren oluşan zararını ispat etmek zorunda olmaksızın işçiden ihbar tazminatı talep edebilir.

Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?

Kıdem tazminatı hesaplanırken esas alınan ücret, çalışanın giydirilmiş brüt ücretidir.

Giydirilmiş Brüt Ücret Nedir?

Giydirilmiş brüt ücret yalnızca çıplak brüt maaştan ibaret değildir. Süreklilik arz eden ve para ile ölçülebilen tüm menfaatler de hesaplamaya dahil edilir.

Bunlara örnek olarak;

• Yol yardımı,

• Yemek yardımı,

• Düzenli ödenen primler,

• İkramiyeler,

• Yakacak yardımı,

• Düzenli sosyal yardımlar

gösterilebilir.

Tek seferlik ödemeler ise kıdem tazminatı hesabına dahil edilmez.

Kıdem Tazminatı Hesaplama

Kıdem tazminatı hesabında temel kural oldukça basittir.

• Her tam çalışma yılı için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret ödenir.

• Tam yılı aşan ay ve günler ise orantılı olarak hesaplamaya eklenir.

Ancak hesaplama yapılırken, fesih tarihinde yürürlükte bulunan kıdem tazminatı tavanı dikkate alınır. Çalışanın giydirilmiş brüt ücreti tavanı aşsa bile hesaplama yasal tavan üzerinden yapılır.

Kıdem Tazminatında Vergi Kesintisi Var mı?

Kıdem tazminatı, gelir vergisi ve SGK primi kesintisine tabi değildir.

Hesaplanan kıdem tazminatından yalnızca yürürlükteki damga vergisi kesilir. Damga vergisi oranı zaman içerisinde değişebileceğinden hesaplama yapılırken fesih tarihindeki güncel oran esas alınmalıdır.

İhbar Tazminatı Nedir?

İhbar tazminatı, belirsiz süreli iş sözleşmelerinin sona erdirilmesi sırasında kanunda öngörülen bildirim sürelerine uyulmaması halinde ödenen tazminattır.

İşçinin kıdemine göre uygulanacak ihbar süreleri şöyledir:

• 6 aydan az çalışanlar: 2 hafta

• 6 ay – 1,5 yıl arası çalışanlar: 4 hafta

• 1,5 yıl – 3 yıl arası çalışanlar: 6 hafta

• 3 yıldan fazla çalışanlar: 8 hafta

İşveren Ne Zaman İhbar Tazminatı Öder?

İşveren, haklı bir fesih nedeni bulunmaksızın işçiyi derhal işten çıkarır ve ihbar süresini kullandırmazsa işçiye ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür.

İşçi Ne Zaman İhbar Tazminatı Öder?

Çalışan, haklı bir fesih nedeni olmadan bildirim süresine uymaksızın işi bırakırsa işverene ihbar tazminatı ödemekle yükümlü olabilir.

Buna karşılık, çalışan haklı nedenle iş sözleşmesini feshediyorsa ihbar süresine uyması gerekmez ve ihbar tazminatı ödeme sorumluluğu doğmaz.

İhbar Tazminatında Vergi Kesintisi

Kıdem tazminatından farklı olarak ihbar tazminatı ücret niteliğinde kabul edilir. Bu nedenle ihbar tazminatından yürürlükteki mevzuata göre gelir vergisi ve damga vergisi kesintisi yapılır.

Sonuç

Her istifa eden çalışan kıdem tazminatı alamaz. Ancak kanunda düzenlenen haklı fesih halleri, evlilik, zorunlu askerlik ve emeklilik şartlarının sağlanması gibi durumlarda çalışan kendi isteğiyle işten ayrılsa dahi kıdem tazminatına hak kazanabilir.

Öte yandan, haklı bir neden olmadan istifa eden çalışan kıdem tazminatı alamayacağı gibi, ihbar sürelerine uymaması halinde işverene ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğüyle de karşılaşabilir.

Kıdem ve ihbar tazminatı hesaplamaları; çalışanın çalışma süresi, giydirilmiş brüt ücreti, fesih nedeni ve olayın somut özelliklerine göre değişebileceğinden, hak kaybı yaşanmaması adına her olayın kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilmesi önem taşımaktadır.